Er zijn overeenkomsten tussen landbouw en natuur, en er zijn ook tegenstellingen. Productieve en ecologische functies van landschap waren vroeger verweven, maar de afgelopen decennia zijn deze in Nederland zoveel mogelijk gescheiden. Daar komen we nu van terug. Maar waar liggen de bruggen en waar staan de hekken? Daarover ging de twitterchat van 8 mei 2012.

Het was altijd duidelijk: een boer is een ondernemer, een boswachter een ambtenaar. Landbouw moet geld opleveren, natuur mag iets kosten en sterker nog: als natuur geld oplevert is het al snel verdacht. In de landbouw worden veel kleine beheerseenheden (gezinsbedrijven) wenselijk gevonden, natuur wordt juist heel centraal door een paar grote organisaties beheerd (TBO’s: terreinbeherende organisaties).

Zo helder is het nu niet meer. Boeren gaan publieke diensten vervullen, natuurbeheerders moeten uit (geld-) nood geboren ‘de markt op’. Het strikte scheiden van productieve en ecologische functie leidt tot problemen. En dat is logisch: Landbouw, als grootste grondeigenaar, is automatisch ook een belangrijke beheerder van natuurlijke hulpbronnen bodem, water en landschap met bijbehorende flora en fauna. Samenwerken tussen landbouw en natuur moet dus, gelukkig gebeurt het ook al volop. Toch moet het nog beter. Er valt veel van elkaar te leren.

Bruggen

In de chat bekijken we eerst eens wat landbouw en natuur gemeenschappelijk hebben.

Zowel natuur als landbouw wordt verweten dat het van de gewone man is afgedwaald, dat het onbegrijpelijk is, en ontoegankelijk in meerdere opzichten, ook letterlijk: dat er hekken omheen staan. Zowel landbouw als natuur moeten tegenwicht bieden aan urban sprawl en verrommeling, beide hebben te maken met enorme veranderingen in beleid en subsidies. Natuur en landbouw is voor veel mensen vrijwel synoniem: groen en met vogels, landelijk. Natuur is het totaalplaatje van van alles wat en niet alleen het bos of hei. Koeien in de wei, dat is voor veel mensen net zo mooi als heide. De landelijk dag ‘Over het hek’ is een succes bij TBO’s én boeren.  Dieren kiezen niet voor of natuur of landbouw (bijv. ree, gans, kraanvogel,…) en hebben beide nodig. Een ander gedeeld belang is: hoe ‘onderwijzen’ en verleiden we de stedeling over land en natuur en voedsel en seizoen. Dus zonder het onderscheid te maken tussen landbouw en natuur: ”De stedeling naar buiten”, punt.

Subsidies zijn zo goed als passé in natuur, en ook in de landbouw verandert de inkomenssteun in vergoeding voor  groene diensten.

“Staatsbosbeheer staat met de rug tegen de muur, ophouden, inkrimpen of samenwerken.”

-”en voor veel boeren geldt hetzelfde…”

Samenwerken: per gebied

Het is dus een goed moment om te veranderen. Samenwerking, wordt veelvuldig genoemd. Wát is nodig voor een vruchtbare samenwerking, wat is eerste stap, en wat zijn goede voorbeelden?

Ook hier wordt genoemd: de schotten moeten weg. Juist de overgangsgebieden tussen natuur en landschap zijn vaak ecologisch interessant. Samenwerking komt tot stand in kleine gebieden op kleine schaal. Als er wat middelen en voldoende kennis voorradig zijn. Verantwoordelijkheid moet in het gebied liggen…  maar de structuur van Staatsbosbeheer (net zomin als de rest van de overheid) is daar vaak niet op ingericht. Bij Natuurmonumenten is men wel ook op kleine beheergebieden ingericht, dit komt de samenwerking ten goede.

Op de vraag ‘wat kan beter?’ zegt iemand: de regels van provincie/DR (Dienst Regelingen) etc. zijn nu brekers. Om soortenrijkdom te realiseren zijn huidige beheerpakketten niet duurzaam genoeg.

Hekken

De chat komt ook op punten van wezenlijk verschil. Over sentimenten waar landbouw en natuur direct om grond concurreren.

van de landbouwkant enkele fragmenten:

“Hoelang hebben we er in NL over gedaan om die goede gronden te creëren? Veel handen hebben zich er kapot voor gewerkt, mijn opa’s ook.  Waarom goede landbouwgronden vernielen voor “natuur”? Er zijn heel veel gebieden die geschikt zijn voor natuur, maar juist de gebieden die nog optimaal zijn voor voedselproductie moeten kapot…”

en van de natuurkant: “Natuur is net zo hard nodig als landbouw!, voor een gezonde leefomgeving. Er zijn juist maar heel weinig gebieden geschikt voor natuur in NL, bijna alle gebieden zijn zo intensief gebruikt. Eenmaal om is onomkeerbaar…”

Toekomst: gebiedorganisaties

We moeten niet kijken naar vroeger, maar naar de toekomst. Hoe komen we tot een beter evenwicht tussen landbouw en natuur?

Herman Mertens, landbouwbestuurder in Limburg:

Over 2 maanden hebben we in Limburg de doop van een nieuwe, 4e TBO (terreinbeherende organisatie, red.) Een nieuwe organisatie, die alles bundelt wat boeren en particulieren voor natuur doen. Een stevige gesprekspartner, want een TBO met zelfde status als SBB, Natuurmonumenten en Limburgs Landschap (uitgifte terreinen).

Nu blijft het werk wat aan boeren overgelaten wordt vaak bij ‘laagwaardig’ beheer, meer uitvoeringsklussen in opdracht van TBO’s. Maar samenwerkende boeren kunnen ook verantwoordelijkheid voor grotere natuurgebieden aan! Boeren kennen hun omgeving, kunnen beheerstaken vaak goed inpassen in de bedrijfsvoering en werken ook na 17.00 uur. Wèl zijn goede doelregels nodig. “

Dus in de toekomst de boer als boswachter. Geen boer meer, maar in nationale groencorps? Misschien, maar ook boswachters veranderen. Ook zij worden, binnen rijksrandvoorwaarden, gebiedsondernemers in groen.

Kortom, er zijn veel bruggen tussen landbouw en natuur, en ook hekken blijven bestaan soms. Maar er is veel meer gezamenlijkheid mogelijk.

Jan Kleine van Bureau Pau heeft in opdracht van het ministerie van BZK onderzoek gedaan naar regionale samenwerking en krimp. Hij gaf een inleiding met een aantal prikkelende stelling. De meest opmerkelijke: ‘de gemeente is de enige actor die nog op gemeentelijke schaal georganiseerd is’.

Het debat over krimp wordt in toenemende mate regionaal gevoerd. En logisch, want maatschappelijke organisaties als wooncorporaties, zorginstellingen en ziekenhuizen werken op regionale schaal. Wel op heel verschillende trouwens en dat maakt het allemaal niet eenvoudiger.

Gemeenten kunnen daarmee in een lastige spagaat komen. Aan de ene kant wordt van bestuurders verwacht dat ze  regionaal verstandig meepraten over een regionale aanpak: krimp zien als een realiteit waarbij er keuzes gemaakt moeten worden wat betreft voorzieningen, wat betreft minder woningen, bedrijventerreinen etc. Waarbij keuzes gemaakt worden voor kwaliteit in plaats van kwantiteit. Maar lokaal worden ze afgerekend: in de gemeenteraad en door de kiezers. En dan is het niet zo gemakkelijk uit te leggen dat het zwembad dicht moet of de bibliotheek moet sluiten. Geen wonder dat lokale bestuurders en gemeenteraadsleden soms de hakken in het zand zetten. Jan Kleine had dan ook de stelling dat provincie en rijk te hulp moeten schieten als regionale samenwerking  stagneert . Een stelling trouwens, waar forumleden het helemaal niet mee eens waren. Vooral de term ‘moet’ viel slecht. Gemeenten zijn over het algemeen prima in staat zelf bestuurskracht te ontwikkelen en waar dat niet lukt helpt een vuist op tafel van een provinciale of landelijke overheid echt niet.

Voor het overige waren onderzoeker en forum het redelijk met elkaar eens. Regionale samenwerking is noodzakelijk, maar dan wel per thema. Organiseer daarvoor arrangementen en kijk dan of je in gebieden  rond dat thema een samenwerking en agenda kan opstellen. En een provincie kan prima een rol spelen om die vormen van regionale samenwerking te stimuleren en te ondersteunen, zonder overigens een sterke regierol te nemen.

En ten slotte: als krimpvraagstukken vooral op regionaal niveau moeten worden aangepakt, is het dan een overheidsfeestje? Gaat het alleen om de good governance. Beslist niet, betoogde Marga Waanders, burgemeester van Dongeradeel. Het gaat wel degelijk om de veerkracht van de samenleving die zich moeten aanpassen aan de verandering. En die veerkracht is niet altijd en overal vanzelfsprekend aanwezig. Sociale innovatie is daarvoor noodzakelijk en opbouwwerk anno 2012 – 2020 kan helpen dat te stimuleren.  Ook samenlevingsontwikkeling dus.

Jannie Schonewille
Netwerk Platteland

Lees de originele blog op vngmagazine.nl>

Nieuwe hobby: stadslandbouw

Je kan er niet omheen: stadslandbouw. Twee invalshoeken ontmoeten elkaar. Benutting van braakliggende terreinen in de stad die door de crisis voorlopig onbebouwd blijven. En de gedachte dat de stadbevolking is vervreemd van haar voedselvoorziening.

Dit thema heeft Carolyn Steel in haar boek De hongerige stad geagendeerd. Stadslandbouw-expert Jan Willem van der Schans vertelde mij dat Steel zich verbaast dat zij juist vanuit Nederland voortdurend uitnodigingen krijgt om haar verhaal te vertellen. Terwijl ons land, met zijn relatief kleine steden waar landbouwgebieden nooit op grote afstand liggen, al voldoet aan haar favoriete verstedelijkingpatroon.

Stadslandbouw volgt  weer een andere hype op: cradle-to-cradle. Na een tv-uitzending over deze filosofie in 2006, keken de beide grondleggers met verwondering naar de overweldigende populariteit van hun gedachtegoed in de lage landen bij de zee. En daarvóór veroverde de Amerikaan Richard Florida met zijn boek Rise of the creative class (2002) stormenderwijs de harten van de Nederlandse bestuurders, ambtenaren en adviseurs. Elk stadje haar eigen creatieve industrietje met broedplaatsje.

Terug naar de stadslandbouw. De mooiste vorm daarvan zijn de volkstuinen in en bij de stad. Die kennen we al een eeuw. Een groot aantal heeft in de loop van de afgelopen decennia het veld moeten ruimen voor infrastructuur en bebouwing. Volkstuinen zijn kennelijk niet hip genoeg.

Een andere, traditionele en educatieve vorm van stadslandbouw zijn de schoolwerktuinen. Als scholier heb ik, in korte broek, wat afgeploeterd op ‘mijn’ zesvierkante meter. Dat was in Rotterdam, de gemeente die zich nu profileert als eetbare stad, maar waar tegelijkertijd diezelfde schooltuinen onder grote bezuinigingsdruk staan.

Het verdient aanbeveling als gemeenten minder fanatiek achter elke vanuit het buitenland geïmporteerde hype aanrennen. En meer oog hebben voor het benutten van de potenties van eigen verworvenheden. Wat is er nou vernieuwend aan een paar kroppen sla op een tijdelijk onbebouwd terreintje in het stadscentrum?

Friso de Zeeuw
Praktijkhoogleraar Gebiedsontwikkeling TU Delft

Dinsdag 1 mei 2012
Bij zeven grote AH-winkels in het Westland onze producten aangevuld. Er was weer veel jam verkocht, vooral aardbeienjam, en ook de doosjes ZELF MOSTERD MAKEN lopen goed.
’s Avonds nota’s geschreven. “Wie schrijft, die blijft”.

Woensdag 2 mei 2012
Likeur gebotteld, doosjes gevouwen, etiketten geplakt. Urenlang getelefoneerd door heel Nederland om nieuwe verkooppunten voor onze zelf-mosterd-maken-doosjes te regelen.
Artikel geschreven voor Zeeuws Museum in Middelburg over o.a. kunst en DE WITTE LELIE.

Donderdag 3 mei 2012
Hoera, op Texel gaan ze ook de mosterd-doosjes verkopen!
Langs de drukker geweest voor een offerte. We willen een mooie brochure uit gaan geven over onze producten. Verder jam gekookt, jam gekookt en nog meer jam gekookt.

Vrijdag 4 mei 2012
Dagje Zeeland. Een afspraak met een potentiële klant (hele assortiment mee) en een pakket opgehaald in de haven van Vlissingen-Oost. (legitimatie, kenteken auto, pakbon, speciale pas, hesjes, routebeschrijving, slagbomen, vriendelijke meneer, meer slagbomen, bevestiging, vrachtauto’s uit heel Europa om ons heen, handtekening, bonnetje, klaar!)

Zaterdag 5 mei 2012
Siroop gekookt voor de likorette, e-mails beantwoord, getelefoneerd, doosjes gevouwen, langs een leuke kaaswinkel in de buurt geweest (nieuwe klant?)

Zondag 6 mei 2012
Lunchafspraak met de uitgever van onze eerste historische roman (eind 2012). Zijn vrouw kwam ook mee. Was heel gezellig. Tasje mee met jam, piccalilly en het “mosterd-doosje”.
Column geschreven voor Netwerk Platteland. “Weet je wat, we doen de week van dag tot dag; dan krijgen de lezers een goede indruk van ons werk!”

Carla en Ronald Mullié
Eigenaren van DE WITTE LELIE, producent van ambachtelijke jams, chutneys, mosterd en likeuren in Maasland.

De vraag is waarom de provincies hier niet alert op zijn geweest. Zonder dat ik daar alles vanaf weet, durf ik de stelling wel aan dat provincies hier geen traditie hebben liggen. De provincies hebben het Interprovinciaal Overleg altijd beperkt in omvang gehouden. Met als gevolg dat dit type bovenprovinciale taken niet de aandacht krijgen die ze verdienen. In deze kenniseconomie zou je verwachten dat er op alle niveaus aandacht is voor een goede kennishuishouding. Daar is bij de provincies nog weinig van te zien.

Als u dit anders ziet lees ik dat graag in een reactie.

Rob Janmaat
Netwerk Platteland

Nieuwe periode
Vanaf 2014 start een nieuwe periode plattelandsontwikkelingsprogramma. Hierin worden plaatselijke groepen (PG’s) weer gestimuleerd om gebiedsontwikkeling op gang te brengen en te ondersteunen. Een onderligger van deze lokale ontwikkeling is de lokale ontwikkelingsstrategie, het kompas voor de plaatselijke groep. Hoe maak je een goed lokaal ontwikkelingsplan? En hoe zorg je er voor dat het echt een plan van het gebied wordt? Hoe organiseer je lokale betrokkenheid? LEADER-groepen deden in Brussel verschillende suggesties.

Betrek het gebied
Belangrijk is ieder geval dat een brede groep bewoners, organisaties, bedrijven en gemeenten in je gebied de kans krijgen om mee te denken. Deze consultatie kost tijd, dus neem hier ook de tijd voor. En zorg eventueel voor professionele procesbegeleiding.  Een LAG uit Estland opperde om mensen aan te spreken op urgente zaken die spelen in het gebied. En laat vooral de goede voorbeelden van LEADER van de afgelopen jaren zien, daar raken mensen enthousiast van, daar zien ze de impact. Aanvullend werd gesuggereerd: houdt thematische diepte-interviews met een aantal sleutelpersonen uit het gebied om goed op de hoogte te zijn van wat er speelt. Een Finse LAG stelde voor dat PG’s elkaar kunnen helpen bij het opstellen van het gebiedsplan, een blik van buiten helpt soms ook om zaken helder te krijgen.  Een suggestie uit Engeland: laat in je lokale plan zien wie de spelers in het gebied zijn die je plan ondersteunen door middel van een ‘betrokkenen- of ondersteunerskaart’.  Wat voorop staat bij de Europese PG’s is dat het plan echt een plan van het gebied moet worden. De energie in het gebied moet hierin leidend zijn. Sluit aan bij het enthousiasme in het gebied, bouw daarop voort.

Multifinanciering
Een extra uitdaging voor gebieden is dat er in de nieuwe periode de mogelijkheid vanuit de EU bestaat om binnen de PG te werken met verschillende financieringsstromen. Dus niet alleen met geld voor plattelandsontwikkeling, maar bijvoorbeeld ook met geld uit het EU sociaal fonds (ESF). Dit klinkt veel groepen als muziek in de oren, ze zijn hierdoor meer in staat flexibel te denken bij de financiering van projecten. Hier moet je in het opstellen van je lokale ontwikkelingsstrategie uiteraard rekening mee houden. Hoe dit allemaal gaat werken is nog onduidelijk, dit moet nog in de verschillende lidstaten besloten worden. Ook in Nederland is dit nog niet duidelijk, de Nederlandse PG’s willen graag dat dit in Nederland ook mogelijk wordt. Dit zal moeten terugkomen in de partnerschapscontracten die Nederland sluit met de EU.
De PG’s uit Europa zijn het over één ding met elkaar eens: houd de aanvraag procedure zo simpel mogelijk en zorg dat structuren op elkaar aansluiten. Dus: let’s KISS (Keep it Small and Simpel).

Focusgroup 4 van LEADER geeft nog meer tips over het maken van lokale ontwikkelingsstrategieën. Zie de presentatie die in Brussel gegeven werd.

Marieke Koot
Netwerk Platteland

Meer weten over LEADER?

• Toespraak van Eurocommissaris Ciolos van 27 april 2012
• Lees over LEADER op netwerkplatteland.nl

Nieuwe, jonge en andersoortige landbouwbedrijven: startups in landbouw. Zulke nieuwe boeren zijn hard nodig, want er zijn in Europa heel erg weinig jonge boeren. Zijn landbouwers een uitstervend ras… en hoe denken jonge boeren over hun bedrijven? Verslag van een twitterchat.

Boer worden vereist een enorm startkapitaal. Dat is eigenlijk alleen weggelegd voor kinderen van boeren. Èn dan nog bij de gratie van welwillende broers en zussen. Dus eigenlijk kunnen alleen echte familiemensen boer worden…

Starten als MKB ondernemer versus landbouw

Is het makkelijker om een MKB bedrijf (niet landbouw) te starten in vergelijking met landbouw?
Ja, vinden sommigen: ook dat vergt vakmanschap, maar minder kapitaal. Je moet wel een doorzetter zijn die ook met tegenslagen weet om te gaan…
Een ander zegt: Een bedrijf beginnen buiten landbouw is net zo moeilijk, je zult altijd de beste moeten zijn om te overleven. Een horeca-kenner relativeert: Benodigd startkapitaal is ook in sommige andere branches erom: ik heb een wijnbar franchiseformule op de plank liggen à raison van 12 miljoen.

Toekomstbestendig en diversiteit

Een landbouwbedrijf kan alleen overgaan op de volgende generatie als het ‘toekomstbestendig’ wordt bevonden door de betrokkenen en de bank. Maar wat is toekomstbestendig? Soms lijkt het wel synoniem met groot, modern, lage kostprijs. Wordt diversiteit al in de kiem gesmoord?  Een onderneemster met twee agrarische takken: “Inderdaad, banken hebben heel lang ingezet op specialisatie van 1 richting.. ben blij dat wij andere keuze hebben gemaakt, meerdere takken…”  en “Jezelf als jongeling afzetten tegen iets wat al misschien 2 generaties gaande is… uitbreiding bijvoorbeeld, valt niet mee.”

Andersoortige landbouw start-ups

Er zijn ook lowbudget opties, vaak landbouwbedrijven met ander karakter, sterk diensten-georiënteerd. Twee voorbeelden zijn kinderopvang De zwerfkei en groentetuin De dorpstuin van Dorine Ruter. Dorine: “ik noem dit niet echt landbouw bedrijven, @dorpstuin, @dezwerfkei en andere lokale projecten zijn experimenten. Wel bedoeld om te kijken hoe het werkt en bruggetje te slaan naar landbouw. Veel van onze klanten raken in gesprek over waar je lokale producten kunt kopen, over respect voor producenten, eerlijke prijs, waarde van voedsel, van eten.”  Dorine en haar man investeren zelf als ondernemers, maar low-budget. De ROI (return on investment) is een heel interessant begrip als de ‘I’ van investment miniem blijft: Dan heb je al snel een hele goeie ROI!

Een deelnemer vindt deze ‘experimenten’ geen alternatief voor jonge boeren: “Mooie initiatieven maar is een aanvulling op, nooit een volwaardig inkomen in te behalen voor de meesten. En het maakt het vaak lastig voor ondernemers die wel een volwaardig bedrijf runnen…romantisch plaatje bij alternatieve vormen.”

Inkomen starters

Maar het argument van een laag inkomen is niet helemaal geldig. Immers een volledig inkomen is vaak sowieso lastig voor starters in de landbouw.  Veel landbouwbedrijven leveren één gezinsinkomen. Zolang er in maatschap met de ouders gewerkt wordt, moet de toekomstige boer er vaak een baan bijzoeken.

CSA

Een andere vorm is CSA (community supported agriculture). Klanten dragen mee in financieel risico. Ze betalen de producten van het seizoen vooraf of zijn zelfs aandeelhouders. Voorbeelden zijn: Bij Maartensdijk, en de Aardvlo / Amelishof bij Bunnik, Samenland.be in Alken(B) en De Nieuwe Ronde in Wageningen. De oefenboerderij noemt zich ‘RSA’ dat wil zeggen restaurant supported.

Meer voorbeelden

Langzamerhand melden zich meer jonge boeren met voorbeelden:

• @oefenboerderij, Lucas Brouns, duurzame tuin in Utrecht met workshops
• @DeStoerderij, Arjan Swinkels met waterbuffelboerderij (in omschakeling naar biologisch). Stoere dieren op de boerderij http://www.destoerderij.nl/
• @stijnderks, 17 jaar oud en sinds een jaar actief in de landbouw, Fourage en veevoeder handel , mijn ouders pluimvee bedrijven. Vullen elkaar aan in arbeid,kennis en netwerk
• @rick1504, ook een tiener, werkt bij een melkveehouder en initiatiefnemer van #mwwvb2012 ‘Mogen wij wat vragen, boer?’ Een ontmoeting tussen boer en burger

Gewoon boeren

Een jonge boer-in-spé vraagt: de discussie gaat vaak over andersoortige landbouw. Maar mogen jonge ondernemers ook nog gewoon ‘boeren’ ? De reacties en de dialoog:
-”Maar daarbij speelt ondernemerschap geen rol. Denk je dat daar nog toekomst voor is? Vereist overheidsregulering”
-”Nee, ook daar speelt ondernemerschap een rol! Ondernemerschap is toch niet dat mijn buurman failliet moet gaan zodat ik het misschien nog even iets langer volhoud…”
-”Eens! Ondernemerschap is ook ver vooruit kunnen kijken en je eigen sector niet kapot concurreren.”
-”Wat is “gewoon boeren”? Jij boert toch niet zelfde als je pa en zijn pa (of ma)? Boeren verandert steeds.”

Wat hebben jonge boeren nodig?

• Anders durven denken, klein beginnen, boerenverstand gebruiken, marketingkennis, hard werken!
• Niet zoveel, kijken wat anderen doen. Laat ik brutaal zijn; niet zoveel over landbouw praten, maar gewoon doen!
• Die relatie tussen economie en ecologie zoals in Tegenlicht aflevering Groen Goud biedt kansen voor jonge boeren
• jonge boeren moet je laten boeren zodat ze zichzelf kunnen ontdekken en hun werk met vreugde kunnen doen.
• vakantie en lol!
• bestaansrecht is allerbelangrijkste wat jonge ondernemers nodig hebben..

Samenvatting

Jonge ondernemers zie je niet meteen maar zijn er wel degelijk, in soorten en maten.  De kansen liggen niet voor het oprapen, juist daardoor zijn degenen die nu voor landbouw kiezen niet voor de poes. Ze hebben vaak een goed plan, goed boerenverstand en goede eerste stappen in lange termijn planning gemaakt. Mensen om hen heen die steunen en gunnen (bv ouders en broers en zussen!) zijn onmisbaar. De samenleving doet er verstandig aan jonge boeren te steunen en coachen, in diversiteit.

Meer info

Op dinsdagen om 21 uur vindt op Twitter een gesprek plaats over plattelandszaken. Volgende week 8 mei is het onderwerp “hekken en bruggen tussen landbouw en natuur”. We gebruiken de tag #guusnet om onze tweets te filteren. Iedereen is welkom.

lijst met alle tweets van “start ups in de landbouw”

Plezier in je werk is ongelooflijk belangrijk. Onder andere ‘dialoog met de burger’ draagt bij aan werkplezier, zo zeggen zowél ambtenaar als boer.
Werkplezier heeft ook te maken met beroepseer; een intern kompas, weten dat je de juiste dingen doet. Is die beroepseer een drijfveer om te verduurzamen? Deze gedachte verkenden we in de twitterchat.

“Het thema is werkplezier, en bij de chat is iedereen welkom, het hele abc, ambtenaar, boer en consument”, zo riep de moderator in de inleiding. Waarop een deelnemende ambtenaar zei: “ontschotting tussen deze 3 (a, b en c) biedt alvast groter werkplezier.”

Andere antwoorden op de vraag “Waar ontleen je werkplezier aan” waren:

• techniek die nodig is voor het goed werken met GPS, nieuwe ontwikkelingen
• verbinding tot stand brengen, tussen abc. Soms makkelijker gezegd dan gedaan
• het werken met mijn personeel en machines en de gezelligheid tijdens het werk
• kan simpel zijn. Kindje dat ontdekt dat een geit melk geeft. Of een papa die leert wat rauwe melk is, maakt m’n dag!
• bij het @rondeelewijk de perfecte verbinding tussen boer en burger
• Als een groep bezoekers tevreden naar huis gaat en een leuke reactie achterlaat bv. Interesse in het werk wat je doet.
• dat we met biologisch boeren bijdragen aan schoner grondwater en evenwicht in de bodem bevorderen
• de waardering vanuit de maatschappij geeft plezier aan je werk
• Ik vind ‘t principe mooi dat als de boer goed is voor z’n vee… Het vee goed is voor de boer. Wisselwerking.
• de nabijheid van je partner, gezin, je omgeving en daar in mogen werken geeft een goed gevoel
• Kom net uit de kraamstal, laatste rondje. Vind ik altijd genieten! De mooie jonge biggen en moederliefde!

Opvallend vaak heeft werkplezier niets met geld te maken. Rendement geeft óók plezier, en enthousiasme voor het bedrijf, en (weer) trots zijn op het eigen boerenbedrijf, is ook positieve motivatie voor banken, maar toch: … werkplezier is niet in geld uit te drukken.

Werkplezier is de basis voor boer-zijn

Veel boeren begonnen met veel passie maar soms is het opgeraakt of zoekgeraakt. Bij boeren zonder werkplezier, is dat in het gehele bedrijf te zien. Vaak is dan eerste prioriteit weer plezier in het werk te krijgen. Als je geen plezier hebt in je werk moet je snel wat anders zoeken, dat geldt voor zowel de agrosector als de burger. Bij de agrariër geldt het nog meer, want een gewone baan sluit je om 5 uur af, daarnaast kun je nog een heel leven hebben. Een boer blijft ermee rondlopen. Kortom, voor een boer is werkplezier vaak de basis voor de keuze om boer te zijn.

Drijfveer voor verduurzamen

In de samenleving pijnigen veel mensen hun hoofden hoe de veehouderij te verduurzamen. Met regels komen we maar niet verder, met beloningen (vorige week hadden we ‘t in de chat over prestatielandbouw) ook nog niet zo…

Boeren die een (verduurzamende of andere) verandering hebben doorgevoerd in hun bedrijf, noemen achteraf opvallend vaak ‘toegenomen werkplezier’ als resultaat. Is werkplezier of beroepseer, dus persoonlijke motivatie, een drijfveer die we meer zouden kunnen benutten voor verduurzaming?

@Soetman, specialist in verduurzamen in de foodsector: “Als het noodzaak is, komt het meestal niet goed. Alle andere komen uiteindelijk op een goed en leuk spoor. Het is een proces. Dus geen regels maar open communicatie in transparante omgeving. Online en offline.”  En een boer voegt toe: Jazeker, de boer moet het zelf echt willen en zijn bedrijfsvoering bewust omgooien. Er valt iets te verdienen met duuzaam!

Informatieve communicatie geen garantie

Dialoog met derden draagt ook bij aan werkplezier: “Trots en enthousiasme worden ook groter als je open bent, merk ik. Meer dialoog zorgt voor bewustere boer.” Weer ontdekken we een overeenkomst, want: “exact hetzelfde geldt voor ambtenaren!”

De landbouw moet opener zijn, meer doen aan informatieve communicatie. Henk Huijbers (ZLTO) zei: We moeten met open vizier gesprek met omgeving aan!

Maar hier en daar rijst de twijfel: dat ‘opengooien’ wel nodig, maar geen oplossing, niet genoeg gaat zijn. In landbouw, als in vele andere sectoren, zijn keuzes en dilemma’s zo complex, dat de omgeving vaak niet voldoende kennis heeft om een goede afweging te kunnen maken. De vraag is dus: kunnen we de beroepseer benadrukken, zodat ook derden soms wat meer zullen vertrouwen op het interne kompas van de boer.

Een deelnemer waarschuwt: “Dat gaat niet lukken. De financiële druk word steeds groter en krijgt daarmee een meer leidende rol.”

Toch sluiten we af met werkplezier en intern kompas voor ‘de goede dingen doen’. Beroepseer dus voor  “werken met moed voor vertrouwen…”

Meer informatie

Iedere dinsdag chatten we op Twitter vanaf 21:00 uur gedurende ongeveer een uur over een plattelandsonderwerp. De tag is #guusnet

Lijst met tweets van deze chat (pdf)
 
 
 

De melkveehouderij kan bijdragen aan een beter milieu als zo min mogelijk verliezen optreden naar de lucht, klimaat en het water. Door beter bodembeheer, scherper voeren en een nauwere samenwerking met de akkerbouw kan de bodem-plant-dier-mest kringloop gesloten worden. Kringlooplandbouw biedt duidelijk oplossingen! Maar er is wel een inspanning van boeren voor nodig. Hoe stimuleren we dat? BVBoerenverstand van Frank Verhoeven wil ‘prestatielandbouw’ introduceren: een beloning voor goed gedrag. We bespraken prestatielandbouw in een #guusnet Twitterchat.

Wat is nut en noodzaak van belonen?

Frank Verhoeven: Het belangrijkste is dat we subsidiegelden en onze vergunningverlening veel slimmer kunnen inzetten, namelijk om prestaties te verbeteren. Met belonen voor goede prestaties kun je een zichzelf steeds versterkende en verbeterende spiraal in gang te zetten. In vergelijking daarmee zijn boetes voor overtreders alleen maar een rem, er gaat geen stimulans voor beter gedrag van uit.

Hoe gaat dat praktisch in zijn werk?

Het gaat om een soort mineralenboekhouding. Dus een boer spant zich in, houdt een mineralenbalans (oa fosfaat, stikstof) bij, en verdient een certificaat bij goed resultaat…De praktijk laat zien dat de spreiding in milieu-effect van bedrijven groot is, dus blijkbaar kan het vakmanschap op veel bedrijven nog verbeterd worden… Als hij goed scoort (bovenwettelijk), zou hij in de toekomst een beloning moeten krijgen. Bij voorkeur financieel, maar bijvoorbeeld vrijstelling van bepaalde regels kan ook een beloning zijn.

Waaruit zou die beloning betaald moeten worden?

Dat moeten we nu gaan uitvinden. Als mogelijkheden zijn genoemd: door een extra premie op de melkprijs, of bijvoorbeeld lagere waterschapslasten.  Een deelnemer zegt: “Benader agrariërs als ondernemers/onderzoekers. Als het afgesproken (maatschappelijke) doel gehaald wordt of aantoonbaar inspanning geleverd dan betalen.” En: “Wat maakt dat een aannemer betaald krijgt voor het onderhouden van berm en een boer subsidie?”

Wie is de ‘klant’ van de ecosysteemdienst van kringloopboeren?

Dat is enerzijds de overheid. Die overheid doet nu allerlei activiteiten en projecten die dezelfde effecten hebben  (teniet doen van uitspoeling of tegengaan van negatieve effecten). Anderzins is het maatschappelijk, zowel burger (koe in wei, mooi landschap, schoon water) als boer (beter inkomen).

Rol consument

Zou de consument betrokken kunnen worden? vraagt een twitteraar. Door de producten van deze kringlooplandbouw ook als zodanig te kunnen kopen wordt de cirkel ook daar weer rond. Zo kun je ook de burger mee laten betalen aan de meerkosten voor de boer. Want een product uit kringlooplandbouw kun je wellicht duurder vermarkten, maar een burger zal niet snel extra geld overhebben voor iets publieks als grondwaterkwaliteit in zijn gebied.

Via GLB?

En tenslotte zou prestatielandbouw ingepast kunnen worden in het stelsel van subsidies en vergoedingen voor maatschappelijke diensten van het europese GLB. Het past behoorlijk goed met de algehele GLB regels, nadere invulling kan op nationaal nivo plaatshebben.

Hoe kan je prestatiebeloning inzetten bij dierenwelzijn?

De nutriëntenkringloop is de basis van de impact van veehouderij. Het begint met de N, P en C balans, maar hetzelfde principe kan ingezet worden voor koegezondheid / -welzijn of voor bijvoorbeeld landschapsbeheer. Voor koegezondheid hebben we al het Koekompas ontwikkeld. Ook een teeltmaatregels bijvoorbeeld maisteelt in stroken zou opgenomen kunnen worden als positieve maatregel.

Die beloningen, is dat niet duur?

We vergeten vaak dat de uitvoeringskosten van het huidige systeem óók al hoog zijn. Een voorbeeld van betalen voor ‘doen’ is het puntensysteem van groenfonds Middendelfland, dit gebeurt met lage uitvoeringskosten. En: Niemand is verplicht. Als je geen prestatie levert word je niet beloond.

Peloton

daar gaan toch alleen voorlopers aan meedoen? Wat doet het peloton? Die krijgen recht op 1 koe per hectare: simpel en goedkoop te handhaven.

En als een boer niet (voldoende) presteert?

Dan krijgt hij je een schop onder zijn …

(Daar kun je dan ook de betrokken consumenten voor inzetten?)

Prestaties verhandelbaar?

Er ontstaat een markt: De overheid wil x ton ammoniak reduceren en koopt die besparing in bij een groep veehouders! Maar worden die prestaties onderling verhandelbaar? De een bespaart extra, waardoor de ander weer wat ruimte krijgt? Provincie x koopt reductie in bij provincie y?

Je kunt het niet als markt zien, zo gaan stemmen op. Het is een regiogebonden, circulaire economie. Anders raakt het voor je het weet losgezongen van de locatie en de prestatie waarom het gaat. Het moet juist ‘aarden’. Het moet niet net als CO2 carbon credit een wereldwijde markt in ‘aflaten’ worden. Dat zal ook niet gebeuren, want N en P zijn lokale problemen. Het is eigenlijk automatisch lokaal.

Scoren voor de pegels?

Toch zijn er ook nadelen aan prestatiebeloning: het kan verworden tot “scoren voor de pegels”. Het certificaat mag niet de werking van een aflaat hebben waarmee men verplichting om zich in te zetten als het ware afkoopt. Het systeem moet sluiten, impact zichtbaar maken en juist niet uit het zicht halen. Afwentelen moet juist teruggedraaid worden.

Tenslotte blijft de grondgedachte mooi: waarom zou je naast voor voedsel ook niet voor de maatschappelijke prestaties van een boer betalen? De huidige inkomenssteun is weinig doelgericht. Als we naar doelgerichte betalingen willen dan kan prestatielandbouw helpen om te betalen voor werkelijke maatschappelijke prestaties.

Meer informatie:

Iedere dinsdag om 21 uur is Twitter het toneel voor een gesprek in tweets over agrarische of plattelandszaken. We gebruiken de hashtag #guusnet om tweets te filteren. Iedereen is welkom.

• lijst met alle tweets
• BV Boerenverstand; brengt prestatielandbouw in de praktijk via oa DuurzaamBoerBlijven
• opiniestuk voor prestatielandbouw door CLM op ToekomstGLB

Indicatoren
In de discussie kwam naar voren dat er nog niet veel goed bruikbare indicatoren zijn. Het is nuttig om ook te kijken naar sociaaleconomische indicatoren, zoals het aantal nieuwe banen als gevolg van LEADER-activiteiten. En een indicator op te nemen om samenwerking tussen lokale partijen te meten. Vraag ook de lokale bevolking om succesindicatoren te benoemen.

Werkwijze
Wil je effecten meten dan is het zaak om vooraf meetbare resultaten te benoemen en een nulmeting uit te voeren. En systematisch aandacht te geven aan M&E, bijvoorbeeld een aparte werkgroep binnen een Plaatselijke Groep (PG).
In Ierland wordt, in samenwerking met de New Economics Foundation in London,  gekeken hoe men een ‘Well being tool’ kan gebruiken voor M&E. Uit analyse blijkt dat de zelfevaluatie door een PG vooral gedaan wordt door de eigen PG leden, met weinig inbreng van de lokale bevolking. Voor een frisse blik van buiten wordt in Finland een manager van een andere PG uitgenodigd bij de zelfevaluatie. Ook is de ervaring dat studenten een goede rol kunnen spelen  bij het verzamelen van kwalitatieve en kwantitatieve informatie voor M&E bij de lokale bevolking. Naast statistieken zijn veldbezoeken belangrijk om een goed beeld te krijgen.

Rapportage
Uit de analyse blijkt dat veel PG’s nauwelijks communiceren naar de lokale gemeenschap over de resultaten van hun activiteiten. Dat moet anders en beter.
De ervaring van de aanwezigen is dat wantrouwen bij autoriteiten vaak het gevolg is van onvoldoende informatie en communicatie. En dat men dan een  ‘oplossing’ zoekt in meer bureaucratische procedures. Terwijl je juist aan communicatie zou moeten werken, bijvoorbeeld door de autoriteiten te betrekken bij veldbezoeken.
In Denemarken en Duitsland sturen alle LAGS hun jaarrapport op naar het Ministerie waar deze worden geanalyseerd door een werkgroep M&E. In Nederland zou dit ook systematischer kunnen worden opgepakt om resultaten samen te vatten en te communiceren. Want, zoals een Ierse deelnemer het zei: “The LEADER challenge is to prove our value!”.

Rita Joldersma & Marieke Koot
Netwerk Platteland